ความสงบนั้นมี ๓ ขั้น
คือ กายวิเวก จิตวิเวก และอุปธิวิเวก
กายวิเวกคือสงัดกาย เพราะการหลีกเร้น
จิตวิเวกคือสงัดจิต เพราะการบำเพ็ญสมาธิ
อุปธิวิเวกคือสงัดจากกิเลส เพราะเจริญวิปัสสนา
ผู้ที่ปลีกวิเวก อย่าเพียงแค่คิดสงัดกาย
วิเวกจริงต้องมีจิตวิเวก และอุปธิวิเวกด้วย
มิฉะนั้น เวลาเข้าป่า จะเอาความปรุงแต่งไปด้วย
เวลาเข้าถ้ำ ก็จะเอาความจำในอดีตไปด้วย
กามวิตก พยาบาทวิตก และวิหิงสาวิตกนั้น
จะรบกวนผู้ไม่มีจิตวิเวก และอุปธิวิเวก
จงขวนขวายในการเจริญสมาธิและวิปัสสนา
อันจะนำมาซึ่งความสุขสงบอันไพบูลย์
เมื่อมีความรัก
ดวงจิตคนไม่หยุดอยู่เพียงแค่ความรัก
ยังมีความหวง ความห่วง ความหลง ความหึง ตามมา
ความรักไม่เคยเดินทางมาเดียวดาย
ยังนำลูกน้องที่วุ่นวายมาเป็นพรวน
ความสุขคือเหยื่อล่อให้คนจมปลักอยู่ในทุกข์อย่างถอนตัวไม่ขึ้น
ไส้เดือนทำให้ปลายอมกินเบ็ด
ความรักให้ความสุขเล็กน้อย เพื่อล่อเหยื่อเอาไว้
ปุถุชนต้องเผชิญกับความทุกข์ทรมานมากมายหลายหลาก
เพราะเสียดายความสุขอันมีปริมาณน้อย มิอาจตัดใจ
คนโง่เขลาบางคนติดใจความสุขเวลาได้เกาขี้กลาก
จนไม่ยอมขวนขวายที่จะรักษาให้ขี้กลากหาย
ยินยอมที่จะเดือดร้อนเพราะการเป็นขี้กลากไปตลอดชีวิต
กามทั้งหลายเป็นของเดือดร้อน
เพราะว่า ยิ่งกินยิ่งหิว
ยิ่งเสพ ยิ่งอยาก
ยิ่งถม ยิ่งลึก
บุคคลไม่สามารถดับความอยากในกามด้วยการตอบสนอง
ผู้ที่ยิ่งสมหวังในกาม ความอยากยิ่งเพิ่มพูน
ชีวิตไม่มีทางเจอจุดสมดุล ถ้าเฝ้าแต่ตอบสนองความอยาก
การตอบสนองความอยาก ทำให้จิตวิญญาณตกต่ำลง
การลดละ สละ ทำให้ชีวิตพบความสมดุล
ความหยุด ความพอ สามารถดับไฟในใจคนได้
การมีมาก มิใช่นำมาซึ่งความสุข
การลดละกาม พาจิตไปสู่ความสงบเย็นที่ชาวโลกนึกไม่ถึง
กระหายอยากคือความทุกข์
รู้จักหยุดคือความสุข
ไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง
อาจให้ประโยชน์แก่หมู่นกกาจำนวนมากเป็นเวลานาน
การทรงอยู่ของพระพุทธศาสนาก็เช่นกัน
เป็นไปเพื่อความสุขอันไพบูลย์แก่มวลชนจำนวนมาก
นานเท่านานตราบที่พระศาสนาจะตั้งมั่นคงทนถาวรอยู่
การก่อตั้งพระพุทธศาสนาเป็นการงานที่ยาก
ผู้ก่อตั้งจะต้องมีบารมีมาก ในฐานะพระสัมมาสัมพุทธเจ้า
แต่การช่วยให้พระพุทธศาสนาดำรงอยู่ต่อไปนั้นไม่ยาก
ผู้มีบารมีน้อยอย่างเราก็สามารถทำได้
พระพุทธศาสนาเป็นองค์กรใหญ่ ต้องอาศัยเหตุปัจจัยมากมายในการดำรงอยู่
ถ้าพุทธศาสนิกชนทอดธุระไม่ช่วยกันคนละไม้ละมือ
ศาสนาจะไม่สามารถสืบต่อได้
จงภูมิใจถ้าได้มีส่วนขับเคลื่อนพระศาสนา แม้จะเป็นฟันเฟืองตัวเล็กๆ
แม้ให้ข้าวเพียงทัพพี น้ำเพียงแก้ว บำรุงพระศาสนาก็ควรภูมิใจ
ทรายกองใหญ่โต ก็มาจากทรายเม็ดเล็กเล็ก มิใช่หรือ
ธรรมะทั้งแปดหมื่นสี่พันพระธรรมขันธ์
นั่นมีเพื่อรู้แจ้งตนเอง
รู้เรื่องราวมากมาย ไม่รู้เรื่องตนเองก็ไร้ค่า
บุคคลทั้งหลายขวนขวายควบคุมเรื่องราวในโลก
แต่ไม่เคยเรียนรู้เพื่อจะควบคุมจิตตนเอง
รถที่นั่งกันไป ถ้าไม่มีคนควบคุม นั่นคือหายนะ
ชีวิตคน ถ้าไม่รู้จักควบคุมจิต นั่นคือความพินาศ
ศีลและธรรมนั่นแล คือเครื่องควบคุมจิต
ปวงชนให้คุณค่าในสิ่งทั้งหลาย แต่ไม่ให้คุณค่าต่อศีลธรรม
นั่นคือกำลังนำพากันเข้าสู่กลียุค
มีแต่วัตถุข้าวของอย่างเดียวโดยไม่มีธรรมะไม่ได้
เพราะว่าฝูงชนที่ไร้ธรรม จะนำเอาวัตถุมาทำร้ายทำลายกันเอง
ที่ใดมีธรรมะ ที่นั่นจะร่มเย็นเป็นสุข
ที่ใดไร้ธรรมะ ที่นั่นกำลังเข้าสู่กลียุค
ศาสนาพุทธเป็นศาสนาเพื่อการรู้แจ้งความเป็นจริง
สัจจะแห่งธรรมอยู่ที่กายและใจของศาสนิกทุกคน
พระศาสดาเพียงเป็นผู้เปิดเผยและแสดงความจริง
โดยมิต้องบังคับให้ใครเชื่อ
ผู้ที่ฝืนความจริง จะเป็นภัยอยู่ในตัวเอง
โดยไม่ต้องรอให้ใครมาลงโทษเพิ่ม
สัจธรรมคือความจริงที่มีอยู่จริงอยู่ตลอดเวลา ทุกกาลสมัย
ใครคิดบิดเบือนสัจธรรม จะเดือดร้อนเอง
ใครคิดปกปิดสัจธรรม จะเศร้าหมองเอง
คำจริงแท้ย่อมเป็นอมตะที่คงอยู่คู่จักรวาล
ไม่มีใครลบล้างได้
ฉะนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้กล่าวประกาศความจริง จึงเป็นเอกอุดมบุรุษอันสูงส่งในทุกกาลสมัย
จงอดทนในการปฏิบัติธรรมอย่าย่อท้อ
เหนื่อยหน่ายก็อย่าท้อถอย
หดหู่ก็อย่าล้มเลิก
เด็กน้อยเบื่อไปโรงเรียน โดยไม่รู้ว่าการศึกษาให้ชีวิตที่ดี
เราเองก็อาจนึกไม่ถึงว่า
การปฏิบัติธรรมจะให้ผลประโยชน์มากมายมหาศาลในอนาคต
จงคบกัลยาณมิตรที่ประเสริฐเอาไว้
จะเป็นกำลังใจในการปฏิบัติธรรมอย่างยิ่งยวด
อย่าดูหมิ่นความดีเล็กน้อยแล้วละเลย
อย่าดูหมิ่นความชั่วเล็กน้อยแล้วกระทำ
จงตั้งตนเอาไว้ให้ชอบ
วันเวลาที่ผ่านคือความเจริญรุ่งเรือง
ถ้าหามิตรที่ชักจูงสู่ความเจริญคบไม่ได้
อยู่คนเดียวโดดเดี่ยวยังดีเสียกว่า
ถึงเรียนมาจากคัมภีร์
ก็ต้องปฏิบัติให้เกิดขึ้นในใจตนเอง
ถึงฟังมาจากครูบาอาจารย์
ก็ต้องฝึกฝนเรียนรู้ให้เข้าถึง
ผู้อื่นสามารถให้วิธีการ แต่ไม่สามารถให้ประสบการณ์
ผู้อื่นสามารถให้ความรู้ แต่ไม่สามารถให้ความชำนาญ
ผู้อื่นสามารถให้ความจำ แต่ไม่สามารถให้ความแตกฉาน
ในคัมภีร์มีเพียงชื่อ
ส่วนตัวจริงของจริงต้องเจอที่หัวใจคน
เมื่อผู้ปฏิบัติที่แท้จริงแสดงธรรมออกมา
แม้จะกล่าวด้วยภาษาที่เหน่อแสนเหน่อ
แต่ก็ยังเป็นที่น่าฟังกว่าผู้ที่ท่องจำมาพูด
นักเทศน์ชั้นต้นคือนักท่องจำ
นักเทศน์ชั้นสูงคือนักปฏิบัติ
เอามือจับหมึกจะเปื้อนสีดำ
เอามือจับชาดจะเปื้อนสีแดง
เมื่อทำบาป ใจเราจะสัมผัสความชั่ว
เมื่อทำบุญ ใจเราจะสัมผัสความดี
เมื่อบาปยังไม่ให้ผล
คนทำบาปย่อมรู้สึกเพลิดเพลิน
ต่อเมื่อใดที่บาปให้ผล
แม้รู้สำนึก แต่ก็สายเกินกาล
ไม้อ่อนดัดง่าย ไม้แก่ดัดยาก
จงดัดจิตตัวเองให้ไปสู่ทางดีเสียแต่เนิ่นเนิ่น
ทำความชั่วเป็นครั้งคราวแก้ง่าย
อย่าปล่อยจนกลายเป็นว่าทำชั่วเป็นนิสัย
อย่าหมดกำลังใจที่จะเลิกละความชั่ว
อย่าท้อใจที่จะสร้างความดี